W oficjalnym komunikacie, wydanym 5 maja 2023 roku, Światowa Organizacja Zdrowia (ang. World Health Organization, WHO) podała: „Z wielką nadzieją ogłaszam, że globalny stan zagrożenia spowodowany COVID-19, dobiegł końca. COVID-19 przestał stanowić zagrożenie dla zdrowia”. Ale WHO podkreśla też, iż cały czas powinniśmy zachować czujność, monitorować nowe przypadki oraz analizować ewentualne kolejne mutacje koronawirusa, gdyż SARS-CoV-2 nas nie opuścił i nie zniknął1.
Na to, że nadal powinniśmy liczyć się z ryzykiem pojawienia się kolejnych wariantów wirusa SARS-CoV-2, zwraca uwagę wielu ekspertów, podkreślając, że należy wyciągać wnioski z przebiegu dotychczasowych zakażeń. Chociaż przestaliśmy się bać wirusa, oswoiliśmy się z nim, mamy środki do ochrony (szczepienia) i do leczenia, on wciąż jest wśród nas i dla wielu osób (grupy ryzyka) w dalszym ciągu stanowi zagrożenie1.
„Jeżeli nie wyciągniemy wniosków z tego, co się wydarzyło od czasu, kiedy w mieście Wuhan wykryto pierwsze przypadki zakażenia nowym koronawirusem, zawiedziemy przyszłe pokolenia” – podkreśla dyrektor generalny WHO, Tedros Adhanom Ghebreyesus1.
W naszym kraju, zgodnie z rozporządzeniem Ministra Zdrowia, stan zagrożenia epidemicznego spowodowany zakażeniami wirusem SARS-CoV-2 został zniesiony 1 lipca 2023 roku. W praktyce oznacza to m.in. anulowanie obowiązku noszenia maseczek ochronnych w szpitalach, przychodniach, aptekach oraz innych placówkach medycznych – z zastrzeżeniem, iż w przypadku zagrożenia wewnątrzszpitalnego kierownik placówki nadal będzie miał prawo taki obowiązek wprowadzić2.
W mocy zostaną utrzymane certyfikaty covidowe i system Ewidencji Wjazdu do Polski (EWP). Resort zdrowia w uzasadnieniu tej decyzji podaje, że system EWP oraz unijne cyfrowe zaświadczenia covidowe są wciąż niezbędne dla prawidłowego monitorowania sytuacji związanej z zakażeniami SARS-CoV-2 w kraju3.
Zniesienie obostrzeń oznacza zmiany w różnych obszarach ludzkiej aktywności – zachowań osobistych, socjalnych, społecznych, zawodowych, systemowych (głównie w ochronie zdrowia). Może to oznaczać powrót do aktywności sprzed pandemii, ale też pojawienie się całkiem nowych zachowań bądź utrwalenie nawyków do tej pory nie zawsze respektowanych (np. tych związanych z higieną osobistą, częstszym myciem rąk itp.).
Po zniesieniu stanu zagrożenia epidemicznego w wielu przepisach wprowadzono zalecenia przejściowe, najczęściej 3- lub 6-miesięczne, które dają czas na przystosowanie się do zmian. Okres przejściowy (180 dni) dotyczy np. powrotu do wykonywania badań medycyny pracy3.
Ocena sytuacji po zakończeniu stanu zagrożenia epidemicznego, tj. tego, co udało się zrobić, co jeszcze jest do zrobienia, a także nowych wyzwań stojących przed decydentami, lekarzami, pacjentami – to tylko jeden z tematów, jakie podejmują dziś eksperci zajmujący się COVID-19, uczestniczący w debatach lub opracowujący raporty. Najważniejsze zagadnienia to według nich m.in.:
Niezbędne są również gotowe zestawy aktów prawnych, na wypadek gdyby pandemia miała pojawić się nagle. Istnieje też potrzeba systematycznych szkoleń personelu medycznego i zorganizowania zapasów sprzętu ochronnego6.
Choć wciąż niejasna wydaje się sprawa sezonowości koronawirusa, eksperci podkreślają, że w okresie jesienno-zimowym szczepienia przeciwko COVID-19 są szczególnie zalecane, a wręcz konieczne. W tym czasie nasz organizm jest bardziej osłabiony, a tym samym bardziej narażony na infekcje. Dodatkowo trzeba liczyć się z zakażeniami wirusem grypy i wirusem RSV. „Wirusa SARS-CoV-2 nie można porównywać z innymi patogenami, np. wirusem grypy, ponieważ COVID-19 nie jest chorobą sezonową. Na chwilę obecną wydaje się, że pora roku nie ma wpływu na przenoszenie się wirusa. Problemem dla systemów ochrony zdrowia może być jednak fala atakujących w okresie jesienno-zimowym wirusów grypy i koronawirusa, dlatego szczepienia zarówno przeciwko grypie, jak i koronawirusowe, są wręcz konieczne” – mówi Margaret Harris, rzeczniczka WHO7.
15 czerwca 2023 roku eksperci Komitetu Doradczego ds. Szczepionek i Powiązanych Produktów Biologicznych (ang. Vaccines and Related Biological Products Advisory Committee, VRBPAC) przy amerykańskiej Agencji ds. Żywności i Leków (ang. Food and Drug Administration, FDA) opracowali zalecenia dotyczące wyboru wariantu wirusa SARS-CoV-2, który powinien zostać włączony do zaktualizowanych szczepionek przeciwko COVID-19 w sezonie 2023/2024. Wskazano, że do składu monowalentnej szczepionki rekomendowany jest wariant the XBB.1.5 (Kraken). Ocenia się bowiem, iż obecnie dominującą w Europie i w innych częściach świata jest rodzina XBB podwariantów Omikrona. Producenci szczepionek już intensywnie pracują nad dostarczaniem zaktualizowanych zgodnie z zaleceniami, monowalentnych szczepionek, odpowiadającym aktualnym potrzebom epidemiologicznym, uwzględniając wariant wariant XBB.1.58.
Europejska Agencja Leków (ang. European Medicines Agency, EMA) oraz Europejskie Centrum ds. Zapobiegania i Kontroli Chorób (ang. European Centre for Disease Prevention and Control, ECDC) proponują również uproszczone podejście do stosowania nowych szczepionek:
EMA i ECDC będą nadal uważnie oceniać skuteczność nowych szczepionek i dane epidemiologiczne oraz odpowiednio aktualizować swoje zalecenia8.
Obecnie na świecie testowanych jest co najmniej kilkanaście szczepionek podawanych nie w iniekcjach, ale w aerozolu, jak również w postaci tabletek. Dużą nadzieję naukowcy pokładają w szczepionkach donosowych, czyli tych w postaci aerozolu. Większość z nich będzie przeznaczona do stosowania jako dawki przypominające u osób, które otrzymały podstawową serię szczepionek. „Szczepionka w takiej postaci może wzmocnić mechanizmy obronne już w jamie nosowej, czyli na pierwszym odcinku dróg oddechowych, aby wirus nie mógł się tam replikować. To byłby święty Graal” – mówi dr Ellen Foxman, immunolog ze Szkoły Medycznej Yale. – „Jeśli to zadziała, istnieje nadzieja, że odporność śluzówkowa spowolni rozwój nowych wariantów koronawirusa i ostatecznie pomoże opanować pandemię”9.
Nowe szczepionki, niezależnie od tego, w jakiej formie będą podawane, według oceny WHO powinny być ukierunkowane tylko na warianty XBB – jako przewidywalnie najbardziej dominujące10.
Światowe organizacje działające w obszarze zdrowia (WHO, EMA, VRBPAC) cały czas monitorują zmieniającą się sytuację związaną z koronawirusem. Opracowały one wskazania, które w przyszłości mogą wpłynąć na kształtowanie programu szczepień przeciw COVID-19. Organizacje te wskazują, aby zamiast dawek przypominających była tylko jedna dawka szczepionki podobnie jak to jest w przypadku szczepionki przeciwko grypie11.
Konieczność monitorowania sytuacji i gotowość na możliwe przyszłe wyzwania – tak w największym skrócie można określić perspektywy na przyszłość po zakończeniu stanu zagrożenia epidemicznego w Polsce, jak i w innych krajach. Na to składają się nie tylko działania decydentów, ekspertów z różnych dziedzin, ale też świadomość społeczna w zakresie prewencji, która wymaga wzmacniania. Z każdej pandemii ludzkość wychodzi bogatsza o nowe doświadczenia, w przyspieszonym tempie powstają nowe technologie wykrywania chorób, leki czy szczepionki12.
1. World Health Organization, Statement on the fifteenth meeting of the International Health Regulations (2005) Emergency Committee regarding the coronavirus disease (COVID-19) pandemic, https://www.who.int/news/item/05-05-2023-statement-on-the-fifteenth-meeting-of-the-international-health-regulations-(2005)-emergency-committee-regarding-the-coronavirus-disease-(covid-19)-pandemic, (dostęp: 3 sierpnia 2023).
2. Serwis Urzędów Centralnych, Koniec stanu zagrożenia epidemicznego, https://www.gov.pl/web/rpp/koniec-stanu-zagrozenia-epidemicznego (dostęp: 3 sierpnia 2023).
3. Serwis Polskiej Agencji Prasowej, Koniec stanu zagrożenia epidemicznego w Polsce. Co się zmieni?, https://www.pap.pl/aktualnosci/news%2C1591811%2Ckoniec-stanu-zagrozenia-epidemicznego-w-polsce-co-sie-zmieni.html (dostęp: 3 sierpnia 2023).
4. Serwis Rzeczpospolitej, Po Covid-19 są już nowe wyzwania, https://www.rp.pl/przyszlosc-ochrony-zdrowia/art38335661-po-covid-19-sa-juz-nowe-wyzwania (dostęp: 3 sierpnia 2023).
5. Serwis Grupy PZU, Raport o zdrowiu Polaków. Diagnoza po pandemii COVID-19, https://media.pzu.pl/informacje-prasowe/szczegoly/Raport_o_zdrowiu_Polakow, (dostęp: 3 sierpnia 2023).
6. Serwis Szpitala Specjalistycznego Nr 1 w Bytomiu, Nowa normalność w bytomskiej „Jedynce” po oficjalnym ogłoszeniu końca pandemii, http://szpital1.bytom.pl/category/aktualnosci (dostęp: 3 sierpnia 2023).
7. Stelmach M., WHO: COVID-19 nie jest chorobą sezonową, https://www.termedia.pl/koronawirus/WHO-COVID-19-nie-jest-choroba-sezonowa,38954.html (dostęp: 3 sierpnia 2023).
8. Serwis Narodowego Instytutu Zdrowia Publicznego, Stanowiska instytucji rejestrujących dotyczące uaktualnionych szczepionek przeciw COVID-19 na najbliższy sezon jesienno-zimowy, https://szczepienia.pzh.gov.pl/stanowiska-instytucji-rejestrujacych-dotyczace-uaktualnionych-szczepionek-przeciw-covid-19-na-najblizszy-sezon-jesienno-zimowy (dostęp: 3 sierpnia 2023).
9. Serwis Medexpress, Weź głęboki wdech i szczepionkę, https://www.medexpress.pl/ochrona-zdrowia/wez-gleboki-wdech-i-szczepionke-85001 (dostęp: 3 sierpnia 2023).
10. World Health Organization, Statement on the antigen composition of COVID-19 vaccines, https://www.who.int/news/item/18-05-2023-statement-on-the-antigen-composition-of-covid-19-vaccines (dostęp: 3 sierpnia 2023).
11. Public Health Agency of Canada, Guidance on the use of COVID-19 vaccines in the fall of 2023, https://www.canada.ca/en/public-health/services/publications/vaccines-immunization/national-advisory-committee-immunization-guidance-use-covid-19-vaccines-fall-2023.html (dostęp: 3 sierpnia 2023).
12. Stasiak B., Pandemia. Dzieje zarazy, Wydawnictwo Harde, 2020: str. 5-7.
DOWIEDZ SIĘ, JAK ZAPISAĆ SIĘ NA SZCZEPIENIE PRZECIW COVID-19
Informacja dotycząca organizacji programu szczepień przeciw COVID-19 znajduje się w Komunikacie Ministra Zdrowia nr 34 z dnia 17.11.2023 r.